2012-04-11 08:37

ГАРАЛ ҮҮСЭЛ

 

Морин хуурын гарлын талаарх Монголчуудын ойлголтыг үндсэнд нь хоёр ангилж болох юм.

Нэгд, олон жилийн туршид Монголын ард түмэн морин хуурын үүслийн талаар домог үлгэр хэлэлцсээр ирсэн. Жишээлбэл “Хөхөө Намжилын домог”, “Аргасун хуурчийн домог”, “Жонон харын домог” гэх мэт. Эдгээр домгийн гол санаа нь хүн, морь хоёрын харилцаа, үгээр хэлшгүй тэр сэтгэлгээнээс морин хуур үүссэн хэмээнэ.

Харин хөгжим судлаачдын үзэж байгаагаар Морин хуур нь “их хэл” гэсэн утгатай “икэл” хөгжмөөс гаралтай бөгөөд сүүлд морин толгой дүрслэн урлаж морин хуур хөгжим үүссэн ба шанаган хэлбэртэй болон дөрвөлжин модон дээр ямааны буюу ботгоны арьс сайтар татан ширлэж, адууны сүүлээр хялгас буюу чавхдас татан нумаар хөрөөдөн тоглодог байж. Энэхүү хөгжим нь анх хэлгүй буюу нутгүй товшуур хөгжмөөс сүүлд нумаар хөрөөдөн хэлтэй болсон байна. Морин хуурын үүсэл болсон ийм шанаган хэлбэртэй хуур одоо ч Баруун Монголд байсаар буй. (Зураг үзүүлэв)  

Морин хуурыг анхлан нутаг нутгийн онцлогоос хамаарч ширэн цартай, морин, хүн, арслан, матар толгойт хуур зэргээр урлаж байсан байна. (Зураг үзүүлэв)

Францын эрдэмтэн М. Санторо морин хуурын гарлыг бүр урагшлуулж, яст мэлхий үүссэн үетэй холбон тайлбарласан буй. Гэвч үүнийг батлах боломжгүй, хэт уран сайхны гэмээр санал болсон байна.  

Энэ хэсгийн дүгнэлт болгож хэлэхэд, Монголд угаас хуур, икэл хэмээх хөгжим байжээ. Тэр хөгжим дээрээ янз бүрийн хүн, амьтны толгой урладаг байсан байна. Гэвч Монголчууд морийг зөвхөн унаа болгон хэрэглэх бус, “Молор эрдэнэ” хэмээн дээдэлдэг байсан тул мөнөөх хуур хөгжим дээрээ ихэвчлэн “Молор эрдэнэ” – морио байрлуулах болсноор Морин хуур хөгжим үүсчээ.  

ХӨГЖИЛ ХУВЬСАЛ:

Монголын эзэнт гүрнийг байгуулсан эзэн Чингис хааны үед төрийн ёслол, хүндэтгэл найр цэнгээнийг Морин хуур хөгжмөөр нээн эхлүүлдэг байсан нь энэхүү хөгжим ямар өндөр зэрэгт тавигддаг байсан нь харагдаж байна. 
Тодруулбал төрийн хүндэтгэл, ёслолыг нээж төрийн дуу гэгдэх Монгол Ардын Айзам Уртын Дуу болох “Эртний сайхан” – г дагаж хуурддаг байж. 

XVI зуунаас морин хуур нь Луу толгойт болон хувирсан байна. Энэ нь Манж Чин улсын дарангуйллаас үүдсэн бөгөөд Манж хүн нь шар өнгийг нарны өнгө, луу гэх үлгэрийн амьтныг агуу хүчтэй тэнгэрийн амьтан гэх мэтээр бэлэгшээн Манж ард эзэн хааныгаа наран адил гэгээтэй, луу адил хүчтэй хэмээн үздэг байснаас улбаалж морин хуур маань луу толгойт болсон байна. Үүнээс үзэхэд морин хуур нь зөвхөн ард түмний хүрээнд бус ордны хөгжим байсан байж болох талтай. 

Морин хуур нь үүссэн цагаасаа эхлэн Монголчуудын дуу, хуур, бүжиг наадамд голлох хөгжмийн зэмсэг байсаар өнөөг хүрчээ. Ганцхан жишээ толилуулахад, Баруун Монгол ардын биелгээ л гэхэд морин хуургүйгээр биелэх ямар ч боломж байхгүй. (Тоглон үзүүлэв)

Ийнхүү Монголын ард түмний дунд хөгжиж ирсэн морин хуур хөгжим орчин үеийн тайзны урлаг болон дэвшихэд 20-р зууны үеийн хоёр хүний хөдөлмөр чухал нөлөөтэй. 

Юуны өмнө Монголын нэрт хөгжимчин Г.Жамъян нь морин хуурын сургалтыг өнөөгийн мэргэжлийн түвшинд хүргэхэд онцлох үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Тэрбээр анх удаа морин хуурыг өрнийн тонн ноотонд шилжүүлснээс гадна анх удаа Монголд морин хуурын мэргэжлийн сургалтыг эхлүүлжээ. 

Манай хуурчид XX зууны 30 аад оноос хойш дэлхийн олон газар орноор аялан цаг агаарын янз бүрийн бүс нутагт тоглох болсон юм. Гэтэл ширэн цар нь хэт халуунд их агшиж дуу нь шингэрэх, чийгтэй газар шир нь сунаж дуу гаргах боломжгүй болдог байжээ. Үүнээс улбаалж морин хуурыг шинэчлэх арга зам хайж эхэлсэн байна. Ингээд 1962 онд монголын соёлын яамны урилгаар Оросын хийлийн төрлийн хөгжим урлаач Денис Яравойг урьж уламжлалт хөгжмийн зэмсэг болох морин хуурыг ширэн царнаас модон цартай болгож өнөөгийн бидний хэрэглэж буй мэргэжлийн морин хуурыг бүтээлгэсэн байна. 

МОРИН ХУУРЫН ХИЙЦ

Морин хуурын бүтэц болбоос иш, цар, нум гэсэн гурван хэсгээс бүтэх нэг цогц бөгөөд ишний дээд талд морины толгойн сийлбэр, хөглөгч чих, цар буюу долгион дамжуулан дуу гаргагч хайрцаг, ишний дээд талаас царны доод хэсэг хүртэл үргэлжилэх цавхдас буюу хялгас, иш царнаас хялгасыг хөндийрүүлэгч дээд доод тэвх буюу марнууд, чавхдасыг хөрөөдөгч нумнаас бүрдэнэ. Морин хуур хөгжмийн зэмсэг нь бүдүүн нарийн чавдастай бөгөөд монголчууд жилийн 365 хоногийг бэлгэдэж нарийн болон бүдүүн чавхдас, нуманд хуваан уралдаг юм байна. Морин хуурын хоёр чавхдас нь арга бэлгийн чавхдас буюу нарийн чавхдас нь бэлгэ хялгас буюу сайн гүүний сүүлээр бүдүүн чавхдас нь арга хялгас буюу азарганы сүүлээр хийгдэнэ. Морин хуурын нум их чухал, өмнө нь нумыг бургас, хус болон улаан ухай зэрэг модоор хийж байв. Морин хуурын нумыг гадна хэлбэр дүрсээр нь

1.    Бөөрөнхий нум
2.    Наймантай нум 
гэж хоёр ангилдаг.

Морин хуурын нумын хүнд нь хийл ба cello – н нумын адил тогтвортой байдаг. Морин хуурын нумын хүнд нь 86-95 гр байвал тохиромжтой гэж үздэг. Морин хуурын нумын хүндийн төв нь уг хэсгээс 1/3 орчмоос өмнүүр байна. Морины сүүлэнд давирхай амархан тогтох учир түүнийг нумын хялгас болгон ашигладаг мөртлөө адууны сүүлээр хийдэг ба нумны хялгас нь ойролцоогоор 250 ширхэг байдаг.

Манай сайт таньд таалагдаж байвал мөн сайтад нийтлэгдсэн
мэдээ мэдээлэлийг түргэн шуурхай уншихыг хүсвэл "LIKE" дарнауу

Нийт сэтгэгдэл: 198

АНХААРУУЛГА: Сэтгэгдэл бичихдээ бусдыг болон өөрийгөө хүндэлнэ үү.
Дээрх мэдээ/нийтлэлтэй холбоотой соёлч боловсон, зүй зохистой хэлэлцүүлэг үүсгэх,
хувийн үзэл бодлоо илэрхийлэх боломжийг таньд олгож байна.
Уншигчидын бичсэн сэтгэгдэлд УРЛАГ.мн сайт хариуцлага хүлээхгүй болно
  1. エルメス バーキン ママ友 | 2014:10:26 | 06:33
    銇ㄣ仸銈傚彲鎰涖倝銇椼亜鍟嗗搧銇屻亜銇c伇銇勩仹銇婃皸銇叆銈娿伄SHOP銇с仚
    エルメス バーキン ママ友 http://www.mustafacifci.com/uploads/he/hermes-252F91-mustaf.asp
  2. http://www.hotelhasina.com/?11CxNqxNtA?keyword=cheap-nikes-and-jordans-s***s&id=**56 | 2014:10:26 | 05:48
    and simply PepsiAmericas corporation, will likely close towards the end of the month.
    http://www.hotelhasina.com/?11CxNqxNtA?keyword=cheap-nikes-and-jordans-s***s&id=**56 http://www.hotelhasina.com/?11CxNqxNtA?keyword=cheap-nikes-and-jordans-s***s&id=**56
  3. hermes torino | 2014:10:26 | 03:35
    E invece lei che comunista "Io? Io so tipico. Ma che non vede come gioco? Io sto fermo, mentre faccio correre gli altri!, I comunisti mica so scemi!"
    hermes torino http://iugumsoftware.com/?page=hermes-torino
  4. http://www.brunoleroux.org/?zd3k259kEsimages/cheap-louis-vuitton-handbags.html | 2014:10:26 | 03:00
    instead of many of those two a number of, my body learned an escalating ability to tolerate the potency of the medicine.
    http://www.brunoleroux.org/?zd3k259kEsimages/cheap-louis-vuitton-handbags.html http://www.brunoleroux.org/?zd3k259kEsimages/cheap-louis-vuitton-handbags.html
  5. prada chaussures soldes | 2014:10:26 | 00:13
    Viva Canadiana
    prada chaussures soldes http://orthodoxyouth.org/1cor/graphics/hAjBY/CkD/
  6. ルイヴィトン ベガス45 | 2014:10:25 | 22:24
    鍟嗗搧銈掑眾銇忋伅銈勩亸銇︺€佸瑕炽倐濂囬簵銇с仚銆傘仺銇︺倐婧€瓒炽仹銇欍€?
    ルイヴィトン ベガス45 http://www.han***a.kr/company/images/lv/hanba-e9be28-lv.asp
  7. cheap ugg boots sale | 2014:10:25 | 22:08
    target recently will be to the business such bands, many of which have seen great news in recent months, are already requiring tiny manufacturers to very own holdings.
    cheap ugg boots sale http://lrsus.com/become-lrs-reseller-2/?alt_id=b097f
  8. ugg boots clearance | 2014:10:25 | 21:29
    store Buyback:since i have been previously describing pointed out, Deckers may perhaps be more boldly having way back store within the last few year or two.
    ugg boots clearance http://www.thern.com/need-some-muscle/?alt_id=e356e
  9. 【新商品!】エルメス メドール 時計 販売 | 2014:10:25 | 20:52
    鍙剾銇嬨仯銇熴仹銇?*^^*)
    【新商品!】エルメス メドール 時計 販売 http://www.bemmequeres.org/fich/java/bemm-7f1816-hermes.asp
  10. taschen online miu miu | 2014:10:25 | 16:12
    The costume haters guide to Halloween
    taschen online miu miu http://avhealthsystem.com/images/img/bottega/Wc7o/QH4j/
  11. prada factory outlet | 2014:10:25 | 13:00
    La voiture du pr茅sident est entr茅 en collision avec un autre v茅hicule 脿 un carrefour dans le townland de Woodbrook pr猫s de la maison du pr茅sident de vacances dans Cootehall, Co Roscommon.
    prada factory outlet http://www.loancenter.com/?prada=prada-factory-outlet
  12. PC | 2014:10:25 | 08:39
    this is really a nice place.
    PC http://www.poetrybattles.com/blog/post/1166/are-you-looking-for-the-cheapest-fifa--coins-store.html
  13. エルメス ベアンスフレとは | 2014:10:25 | 08:16
    杩呴€熴仾瀵惧繙銇傘倞銇屻仺銇嗐仈銇栥亜銇俱仐銇燂紒
    エルメス ベアンスフレとは http://www.mustafacifci.com/uploads/he/hermes-31D521-mustaf.asp
  14. ~JIMMY CHOO ジミーチュウ 長財布【ジミーチュウ FILIPA MXS/SLATE 長財布】 | 2014:10:25 | 07:21
    注文から今日無事商品届きました。さっそく試着した感じも、苦
Шинэ мэдээ
Apm.mn энд дарна уу
Тоглолтын мэдээ
  •  Дуучин Daisy тун удахгүй бие даасан тоглолтоо хийнэ Дуучин Daisy тун удахгүй бие даасан тоглолтоо хийнэ Дуучин Daisy тун удахгүй бие даасан тоглолтоо хийн сонсогч фэнүүдтэйгээ уулзах нь ээ. Тэрбээр энэхүү баяртай мэдээгээ өөрийн фэйсбүүк хуудсаараа дамжуулан түгээсэн юм. Daisy фэнүүдийнхээ хүсэлтээр энэхүү тоглолтыг хийхээр болжээ. Тэрбээр “Хөгжимд дурлаж, хөгжим дунд хөглөдөж амьдардаг миний хувьд дуулах бол миний сэтгэлийн илэрхийлэл юм. Түүнээс болсон болоогүй олон дуу клип хийж нэр нүүр ашиг орлого олох миний зорилго биш юм шүү. Тиймээс би найз нөхөд ойр дотныхон намайг сонсож дэмждэг цөөхөн дэмжигчдийн хүрээндээ зориулсан амьд тоглолт хийх юм. Зүгээр нэгэн оройг хөгжилтэй өнгөрөөе гэж шийдсэн юм шүү” хэмээн постолжээ.
  • Уртын дууч Б.Тунгалагийн “Этүгэн аялгуу” тоглолтын тасалбар худалдаанд гарлааУртын дууч Б.Тунгалагийн “Этүгэн аялгуу” тоглолтын тасалбар худалдаанд гарлаа Дэлхийд гайхагддаг монгол үндэсний урлаг, тэр дундаа суу билгийн гайхамшиг уртын дууны үнэ цэнийг өнөө үедээ мэдрүүлэх, уртын дууны шуранхай өв соёлоо уламжлуулан хөгжүүлэх үйлсийг дэмжих зорилгоор залуу уран бүтээлч, уртын дууч Бавуудоржийн Тунгалагийн уран бүтээлийн “Этүгэн аялгуу” нэртэй анхны бие даасан тоглолтоо хийх гэж байна.
  • Дуучин Д.Болд Эрдэнэтийн залуучуудад үнэгүй тоглоноДуучин Д.Болд Эрдэнэтийн залуучуудад үнэгүй тоглоноТөрийн соёрхолт, дуучин Д.Болд бие даасан уран бүтээлийн 11 дэх R&B поп урсгалын цомгийн танилцуулга болох "BOLD UNPLUGGED NIGHT" тоглолтоо өнгөрсөн жил хийсэн билээ.
  • Үзэгчдийн хүсэн хүлээдэг “Хошин урлагийн нэгдсэн тоглолт” болноҮзэгчдийн хүсэн хүлээдэг “Хошин урлагийн нэгдсэн тоглолт” болноМонголын мянга мянган үзэгчдийг байлдан дагуулж, тэдгээрийн хүсэн хүлээн байж үздэг хошин урлагийн хамтлаг продакшнуудын нэгдсэн шоу тоглолт ирэх сард буюу 11 сарын 09-нд 19:30 цагаас Улаанбаатар паласын концертын их танхимд тоглохоор товоо зарлалаа.
  • “Үйлсийн сайхан Улаанбаатар” мюзиклын тасалбар худалдаанд гарлаа“Үйлсийн сайхан Улаанбаатар” мюзиклын тасалбар худалдаанд гарлааНийслэл Улаанбаатар хотын түүхт 375 жилийн ойг тэмдэглэн өнгөрүүлэх “Найрсаг Улаанбаатар” хөтөлбөрийн хүрээнд “Улаанбаатар” чуулгын уран бүтээлч хамт олон “Жи Энтертэйнмент”, UBS телевизийн “Universe Best Songs” төслийн шилдэг уран бүтээлчидтэй хамтран “Үйлсийн сайхан Улаанбаатар” буюу "UB I love you" хэмээх орчин үеийн мюзиклыг 2014 оны 10 сарын 27, 28, 29-ны өдрүүдэд 19:00 цагаас Улаанбаатар Чуулгын тайзнаа толилуулахаар бэлтгэл хангагдаад байна.
 Сүүлд нэмэгдсэн дуу