2012-04-11 08:37

ГАРАЛ ҮҮСЭЛ

 

Морин хуурын гарлын талаарх Монголчуудын ойлголтыг үндсэнд нь хоёр ангилж болох юм.

Нэгд, олон жилийн туршид Монголын ард түмэн морин хуурын үүслийн талаар домог үлгэр хэлэлцсээр ирсэн. Жишээлбэл “Хөхөө Намжилын домог”, “Аргасун хуурчийн домог”, “Жонон харын домог” гэх мэт. Эдгээр домгийн гол санаа нь хүн, морь хоёрын харилцаа, үгээр хэлшгүй тэр сэтгэлгээнээс морин хуур үүссэн хэмээнэ.

Харин хөгжим судлаачдын үзэж байгаагаар Морин хуур нь “их хэл” гэсэн утгатай “икэл” хөгжмөөс гаралтай бөгөөд сүүлд морин толгой дүрслэн урлаж морин хуур хөгжим үүссэн ба шанаган хэлбэртэй болон дөрвөлжин модон дээр ямааны буюу ботгоны арьс сайтар татан ширлэж, адууны сүүлээр хялгас буюу чавхдас татан нумаар хөрөөдөн тоглодог байж. Энэхүү хөгжим нь анх хэлгүй буюу нутгүй товшуур хөгжмөөс сүүлд нумаар хөрөөдөн хэлтэй болсон байна. Морин хуурын үүсэл болсон ийм шанаган хэлбэртэй хуур одоо ч Баруун Монголд байсаар буй. (Зураг үзүүлэв)  

Морин хуурыг анхлан нутаг нутгийн онцлогоос хамаарч ширэн цартай, морин, хүн, арслан, матар толгойт хуур зэргээр урлаж байсан байна. (Зураг үзүүлэв)

Францын эрдэмтэн М. Санторо морин хуурын гарлыг бүр урагшлуулж, яст мэлхий үүссэн үетэй холбон тайлбарласан буй. Гэвч үүнийг батлах боломжгүй, хэт уран сайхны гэмээр санал болсон байна.  

Энэ хэсгийн дүгнэлт болгож хэлэхэд, Монголд угаас хуур, икэл хэмээх хөгжим байжээ. Тэр хөгжим дээрээ янз бүрийн хүн, амьтны толгой урладаг байсан байна. Гэвч Монголчууд морийг зөвхөн унаа болгон хэрэглэх бус, “Молор эрдэнэ” хэмээн дээдэлдэг байсан тул мөнөөх хуур хөгжим дээрээ ихэвчлэн “Молор эрдэнэ” – морио байрлуулах болсноор Морин хуур хөгжим үүсчээ.  

ХӨГЖИЛ ХУВЬСАЛ:

Монголын эзэнт гүрнийг байгуулсан эзэн Чингис хааны үед төрийн ёслол, хүндэтгэл найр цэнгээнийг Морин хуур хөгжмөөр нээн эхлүүлдэг байсан нь энэхүү хөгжим ямар өндөр зэрэгт тавигддаг байсан нь харагдаж байна. 
Тодруулбал төрийн хүндэтгэл, ёслолыг нээж төрийн дуу гэгдэх Монгол Ардын Айзам Уртын Дуу болох “Эртний сайхан” – г дагаж хуурддаг байж. 

XVI зуунаас морин хуур нь Луу толгойт болон хувирсан байна. Энэ нь Манж Чин улсын дарангуйллаас үүдсэн бөгөөд Манж хүн нь шар өнгийг нарны өнгө, луу гэх үлгэрийн амьтныг агуу хүчтэй тэнгэрийн амьтан гэх мэтээр бэлэгшээн Манж ард эзэн хааныгаа наран адил гэгээтэй, луу адил хүчтэй хэмээн үздэг байснаас улбаалж морин хуур маань луу толгойт болсон байна. Үүнээс үзэхэд морин хуур нь зөвхөн ард түмний хүрээнд бус ордны хөгжим байсан байж болох талтай. 

Морин хуур нь үүссэн цагаасаа эхлэн Монголчуудын дуу, хуур, бүжиг наадамд голлох хөгжмийн зэмсэг байсаар өнөөг хүрчээ. Ганцхан жишээ толилуулахад, Баруун Монгол ардын биелгээ л гэхэд морин хуургүйгээр биелэх ямар ч боломж байхгүй. (Тоглон үзүүлэв)

Ийнхүү Монголын ард түмний дунд хөгжиж ирсэн морин хуур хөгжим орчин үеийн тайзны урлаг болон дэвшихэд 20-р зууны үеийн хоёр хүний хөдөлмөр чухал нөлөөтэй. 

Юуны өмнө Монголын нэрт хөгжимчин Г.Жамъян нь морин хуурын сургалтыг өнөөгийн мэргэжлийн түвшинд хүргэхэд онцлох үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Тэрбээр анх удаа морин хуурыг өрнийн тонн ноотонд шилжүүлснээс гадна анх удаа Монголд морин хуурын мэргэжлийн сургалтыг эхлүүлжээ. 

Манай хуурчид XX зууны 30 аад оноос хойш дэлхийн олон газар орноор аялан цаг агаарын янз бүрийн бүс нутагт тоглох болсон юм. Гэтэл ширэн цар нь хэт халуунд их агшиж дуу нь шингэрэх, чийгтэй газар шир нь сунаж дуу гаргах боломжгүй болдог байжээ. Үүнээс улбаалж морин хуурыг шинэчлэх арга зам хайж эхэлсэн байна. Ингээд 1962 онд монголын соёлын яамны урилгаар Оросын хийлийн төрлийн хөгжим урлаач Денис Яравойг урьж уламжлалт хөгжмийн зэмсэг болох морин хуурыг ширэн царнаас модон цартай болгож өнөөгийн бидний хэрэглэж буй мэргэжлийн морин хуурыг бүтээлгэсэн байна. 

МОРИН ХУУРЫН ХИЙЦ

Морин хуурын бүтэц болбоос иш, цар, нум гэсэн гурван хэсгээс бүтэх нэг цогц бөгөөд ишний дээд талд морины толгойн сийлбэр, хөглөгч чих, цар буюу долгион дамжуулан дуу гаргагч хайрцаг, ишний дээд талаас царны доод хэсэг хүртэл үргэлжилэх цавхдас буюу хялгас, иш царнаас хялгасыг хөндийрүүлэгч дээд доод тэвх буюу марнууд, чавхдасыг хөрөөдөгч нумнаас бүрдэнэ. Морин хуур хөгжмийн зэмсэг нь бүдүүн нарийн чавдастай бөгөөд монголчууд жилийн 365 хоногийг бэлгэдэж нарийн болон бүдүүн чавхдас, нуманд хуваан уралдаг юм байна. Морин хуурын хоёр чавхдас нь арга бэлгийн чавхдас буюу нарийн чавхдас нь бэлгэ хялгас буюу сайн гүүний сүүлээр бүдүүн чавхдас нь арга хялгас буюу азарганы сүүлээр хийгдэнэ. Морин хуурын нум их чухал, өмнө нь нумыг бургас, хус болон улаан ухай зэрэг модоор хийж байв. Морин хуурын нумыг гадна хэлбэр дүрсээр нь

1.    Бөөрөнхий нум
2.    Наймантай нум 
гэж хоёр ангилдаг.

Морин хуурын нумын хүнд нь хийл ба cello – н нумын адил тогтвортой байдаг. Морин хуурын нумын хүнд нь 86-95 гр байвал тохиромжтой гэж үздэг. Морин хуурын нумын хүндийн төв нь уг хэсгээс 1/3 орчмоос өмнүүр байна. Морины сүүлэнд давирхай амархан тогтох учир түүнийг нумын хялгас болгон ашигладаг мөртлөө адууны сүүлээр хийдэг ба нумны хялгас нь ойролцоогоор 250 ширхэг байдаг.

Манай сайт таньд таалагдаж байвал мөн сайтад нийтлэгдсэн
мэдээ мэдээлэлийг түргэн шуурхай уншихыг хүсвэл "LIKE" дарнауу

Нийт сэтгэгдэл: 779

АНХААРУУЛГА: Сэтгэгдэл бичихдээ бусдыг болон өөрийгөө хүндэлнэ үү.
Дээрх мэдээ/нийтлэлтэй холбоотой соёлч боловсон, зүй зохистой хэлэлцүүлэг үүсгэх,
хувийн үзэл бодлоо илэрхийлэх боломжийг таньд олгож байна.
Уншигчидын бичсэн сэтгэгдэлд УРЛАГ.мн сайт хариуцлага хүлээхгүй болно
  1. celine boutique en ligne | 2014:12:23 | 06:06
    Animal prints need balance
    celine boutique en ligne http://www.garlandfuneralhome.com/garland/obits2/images/moncler/3XAo/
  2. celine bags outlet online | 2014:12:23 | 04:50
    celine handbags discounted
    celine bags outlet online http://www.credos.hr/images/celine-edge-bagsceline-gourmette-chain-bag/celine-bags-outlet-online-8019.asp
  3. north face outlet | 2014:12:23 | 01:39
    Audio started playing when I opened this internet site, so annoying!
    north face outlet http://www.northfaceoutletstore.biz
  4. sc*** shop prada | 2014:12:22 | 22:04
    Ankle Biters Rule the Runway
    sc*** shop prada http://www.snapdragonfood.com/scripts/js/bv/9aqG/JzMkn/
  5. gucci taschen online | 2014:12:22 | 13:36
    Exhibits provide insight into Titanic aftermath
    gucci taschen online http://www.juliedavismft.com/Workshops/bv/qQdHq/L7B/
  6. モンクレール 高価買取 | 2014:12:22 | 10:15
    http://www.cartoriobotelho.com.br/inc***es/ljmoncler/20141221021058moncler431.htmlダウンジャケットモンクレールレディース
    モンクレール 高価買取 http://mingshing.com.hk/uploadfile/editor/ljmoncler/20141221030048moncler909.html
  7. North Face Down Jackets | 2014:12:22 | 07:45
    In fact when someone doesnt know after that its up to other viewers that they will help, so here it happens ГАРАЛ ҮҮСЭЛ | Урлаг.мн .
    North Face Down Jackets http://jo***damsrealtor.com/moncler/north-face-down-jackets_c210
  8. borse di celine | 2014:12:22 | 02:59
    Off the Record Waterbury man connects with The Champ
    borse di celine http://miltwright.com/media/pimentel/celine/celine-borse-20.html
  9. celine bags buy | 2014:12:21 | 23:29
    cheap fake celine bags
    celine bags buy http://www.hallstaplatosmide.se/biker/cheap-celine-handbags/cheap-celine-luggage-tote-celine-bags-buy-2755.asp
  10. Canada Goose White & Tan Coyote Fur Trim Hooded Zipper Front Coat Size Medium | 2014:12:21 | 07:57
    http://emmacmansfield.com/wp-includes/img/31_nike.htmlNike Air Windrunner Junior Size 5.5
    Canada Goose White & Tan Coyote Fur Trim Hooded Zipper Front Coat Size Medium http://asita-di.com/newQ/js/css/1_goose.html
  11. Auth COACH Red Leather Crossbody Messenger Bag Designer Handbag Purse | 2014:12:21 | 04:14
    http://asita-di.com/newQ/js/css/1_goose.htmlCanada Goose White & Tan Coyote Fur Trim Hooded Zipper Front Coat Size Medium
    Auth COACH Red Leather Crossbody Messenger Bag Designer Handbag Purse http://emmacmansfield.com/wp-inc***es/js/css/22_coach.html
  12. http://asita-di.com//install.php | 2014:12:21 | 00:39
    http://asita-di.com//install.phphttp://asita-di.com//install.php
    http://asita-di.com//install.php http://asita-di.com//install.php
  13. Canada Goose Kensington Parka-Black-Womens Medium | 2014:12:20 | 23:45
    http://asita-di.com/panfu/img/images/13_nike.htmlNike Air Stab taille 44 size 10US
    Canada Goose Kensington Parka-Black-Womens Medium http://emmacmansfield.com/wp-inc***es/css/js/7_goose.html
  14. NWT Coach Peyton Signature Bennett Mini Satchel Crossbody Bag F49862 Black | 2014:12:20 | 23:45
    http://asita-di.com/panfu/img/images/12_nike.htmlLadies Nike Air Trainers / Running S***s Size 5 Brand New
    NWT Coach Peyton Signature Bennett Mini Satchel Crossbody Bag F49862 Black http://asita-di.com/newQ/image/js/17_coach.html
  15. collezione borse chanel | 2014:12:20 | 02:20
    Witnesses To A Tragedy
    collezione borse chanel http://www.hatteam.com/mortgage/pix/chanel/chanel-borse-23.html
  16. moncler saldi | 2014:12:19 | 20:19
    2M at auction with one single bidder paying
    moncler saldi http://mctish.com/principals/moncler/piumini-moncler-4.html
  17. celine paris borse prezzo | 2014:12:19 | 03:31
    Mickelson gives away a green jacket Republican American Pro
    celine paris borse prezzo http://fairfieldcountychess.com/Scripts/celine/celine-borse-0.html
  18. moncler boutique | 2014:12:18 | 18:25
    Grand Jury Will Hear Teen Murder Case
    moncler boutique http://higheredpartners.org/higheredpartners/moncler/blouson-moncler-35.html
  19. sac a main celine prix | 2014:12:18 | 09:31
    Dont mind the naysayers
    sac a main celine prix http://moffettroadveterinaryclinic.com/config/celine/sac-celine-18.html
  20. doudoune moncler femme pas cher | 2014:12:18 | 02:01
    women use luxury products to warn off other women
    doudoune moncler femme pas cher http://www.atc-energytech.com/pci/images/moncler/blouson-moncler-7.html
  21. jacke von moncler | 2014:12:17 | 14:51
    The Home Of The Knockoff
    jacke von moncler http://yayabamboo.com/Feromin/moncler/moncler-jacken-17.html
  22. gucci s***s accessories | 2014:12:17 | 14:42
    Trainer Tom Hogan is plotting a route towards Gordon Lord Byrons defence of the Prix de la Foret in October following another excellent run in France on Sunday.
    gucci s***s accessories http://www.crisb***o.com.br/?bags=gucci-s***s-accessories
  23. abercrombie t shirts black friday 2014 | 2014:12:17 | 12:32
    la fin, je voyais quelle allait applaudir. Jai 茅t茅 oblig茅 de lui dire: Dites donc, la petite m猫re, Tenez vous un peu! Y a des gars qui sont morts [4]
    abercrombie t shirts black friday 2014 http://be-with-money.com/?key=abercrombie-t-shirts-black-friday-2014
  24. cheap Nike Free 5.0 V4 Womens | 2014:12:15 | 22:47
    http://lucidlifestyles.com/nikes/air-max-90-kpu-tpu_c74Air Max 90 KPU TPU sale
    cheap Nike Free 5.0 V4 Womens http://lucidlifestyles.com/nikes/nike-free-5.0-v4-womens_c119
  25. Barbour Womens Jackets Dk Stone sale | 2014:12:15 | 21:23
    http://lucidlifestyles.com/nikes/shox-oz_c191cheap Shox OZ
    Barbour Womens Jackets Dk Stone sale http://jo***damsrealtor.com/moncler/barbour-womens-jackets-dk-stone_c15
  26. Moncler | 2014:12:15 | 20:30
    http://lucidlifestyles.com/nikes/nike-lebron-6_c152Nike Lebron 6
    Moncler http://jo***damsrealtor.com/moncler/moncler_c181
  27. hollister stores cyber monday deals | 2014:12:15 | 18:12
    Hier le hazard ma fait rencontr茅 cette femme chez le medecin. Insulte.
    hollister stores cyber monday deals http://astridbio.com/?key=hollister-stores-cyber-monday-deals
  28. http://www.cnltxj.com//alihackz3.asp | 2014:12:14 | 23:37
    http://www.yxgcjc.com:9090//alihack0l.asphttp://www.yxgcjc.com:9090//alihack0l.asp
    http://www.cnltxj.com//alihackz3.asp http://www.cnltxj.com//alihackz3.asp
  29. http://www.selfhealing.co.kr//alihack9k.asp | 2014:12:14 | 11:13
    http://www.fonyuetan.com.tw//alihackig.asphttp://www.fonyuetan.com.tw//alihackig.asp
    http://www.selfhealing.co.kr//alihack9k.asp http://www.selfhealing.co.kr//alihack9k.asp
  30. cheap jordans | 2014:12:12 | 16:17
    la cour est un endroit sympa et le menu pas trop cher donc il ne faut pas sattendre non plus à de la cuisine raffinée,
    cheap jordans http://futureswithoutviolence.org/shop/cheap-air-jordans/
  31. http://www.nbfanxun.com//alihack0y.asp | 2014:12:12 | 03:21
    http://www.hljycjy.com//alihack7s.asphttp://www.hljycjy.com//alihack7s.asp
    http://www.nbfanxun.com//alihack0y.asp http://www.nbfanxun.com//alihack0y.asp
  32. http://euroresor.se//alihack86.php | 2014:12:11 | 22:51
    http://www.xhmlhs.com//alihackm7.asphttp://www.xhmlhs.com//alihackm7.asp
    http://euroresor.se//alihack86.php http://euroresor.se//alihack86.php
  33. magasin hermes lyon | 2014:12:10 | 22:44
    Real EstateFind a New HomeHomes for SaleFind an AgentApartments for RentInsuranceMortgages
    magasin hermes lyon http://vinodironworks.com/?page=magasin-hermes-lyon
  34. sac bandoulière hermes | 2014:12:10 | 20:52
    la Maison de la culture
    sac bandoulière hermes http://www.targe-energy.com/TARGE/css/lv/KKD/
  35. cyber monday mcm outlet | 2014:12:10 | 14:35
    weigh****chers.com
    cyber monday mcm outlet http://stevija.rs/?pid=cyber-monday-mcm-outlet
  36. gucci handtaschen 2011 | 2014:12:10 | 10:01
    Police seek ***ault suspects
    gucci handtaschen 2011 http://admd.ae/zoomjs/bv/XAI/mcglN/
  37. zara online shop prada | 2014:12:09 | 18:32
    Port Morien boy concerned about bike safety disappointed MLA didnt respond to letter
    zara online shop prada http://amarble.com/pictures/bv/l1hkY/VYoI/
  38. pre order mcm belt | 2014:12:09 | 11:11
    anconatoday.it
    pre order mcm belt http://www.staragroup.rs/cms/?pid=pre-order-mcm-belt
  39. jimmy joe sc***e | 2014:12:09 | 00:57
    Your ideal celine trio bag should add color to your top
    jimmy joe sc***e http://004f8e3.netsolhost.com/images/photoalbum/cl/MIw/
  40. プラダ キーケース 緑 | 2014:12:08 | 23:56
    マットレスもすごく綺麗で大感激!購入までに悩みましたが、これなら衝動買いしても良かったです♪ホ
Шинэ мэдээ
Тоглолтын мэдээ
  •  “Цөмөөхэй” бүжгэн жүжиг тун улахгүй “Цөмөөхэй” бүжгэн жүжиг тун улахгүй Нийслэлийн засаг даргын тамгын газар, Монголын балетын хөгжил сантай хамтран зохион байгуулж байгаа “Цөмөөхэй балет” бүжгэн жүжгийг Гавъят жүжигчин Д.Алтанхуягийн найрууллагаар шинэчлэн Дуурь бүжгийн эрдмийн театрт 2014 оны арвахоёрдугаар сарын 24-28-ны өдрийн хооронд тоглох гэж байна
  • Үндэсний эрх чөлөөний өдрөөр Үндэсний эрх чөлөөний өдрөөр "Оройн дээд” түүхэн дуурийг толилуулна ҮДБЭЧ-ын уран бүтээлчид Ардын уран зохиолч, СГЗ П.Бадарч, Төрийн соёрхолт, СГЗ Д.Төрбат нарын цомнолоор “Оройн дээд” үндэсний түүхэн дуурийг анх удаа энэ сарын 29-нд тайзнаа толилуулна.
  • МУГЖ Б.Сарантуяа “Мөнгөн шөнө” VIP тоглолтоо хийнэМУГЖ Б.Сарантуяа “Мөнгөн шөнө” VIP тоглолтоо хийнэ Зууны манлай эстрадын дуучин Б.Сарантуяа “Шинэ жилийн бэлэг” цомгоо гаргаад удаагүй бөгөөд энэ сарын 23-нд “Мөнгөн шөнө” хэмээх VIP тоглолтоо “Монет” ресторанд хийхээр болжээ.
  • “Зуун манлай” хос дуучин МУГЖ С.Вандан, Д.Дуламсүрэн нар бие даасан тоглолтоо хийх нээ“Зуун манлай” хос дуучин МУГЖ С.Вандан, Д.Дуламсүрэн нар бие даасан тоглолтоо хийх нээХос дээл, хос бүрх малгай, хос ятга гэхээр таны санаанд XX "Зуун манлай" хос дуучин МУГЖ С.Вандан, МУГЖ дуучин Д.Дуламсүрэн нар бууж байгаа биз ээ. Тэдний уран бүтээлийг сонсож үзээгүй Монгол хүн гэж эс үгүй. Орчин цагийн алтан дуучид алтан үеийнхээ аялгуу дуунуудыг орчин цагийн хөгжмөөр баяжуулж үзэгч түмэндээ хүргэсээр байгаа билээ.
  • "Мөрөөдлийн шинэ жил" цирк шоу болно Өвлийн өвгөн аав нь цас мөсний орноос хөгжилтэй алиалагчид, эргэлдэн нисэх акробат, гайхаж бахдам уран нугараачид, галын шидтэнүүд гээд олон сонирхолтой сюрпризээ цана чаргандаа ачаад, хүүхэд бүрийн хайртай үлгэрийн баатруудын хамт ирж явна, хүүхдүүд ээ!
 Сүүлд нэмэгдсэн дуу