2013-04-06 07:53

Монгол туургатны манлай хуурчид

  Хуурын хос чавхдасаар хорвоогийн явдлыг хүүрнэх гарамгай хуурчдын хэн нь хэн болох талаар товч мэдээлэл бэлтгэлээ. Зөвхөн монгол туургатанд заяасан хялгасан утас, ширэн цартай морин хуураар хүссэн бүхэн хөгжимдөөд байдаггүй. Чаддаг нь ч дуулж, ярьж, магадгүй уйлж байгаа мэтээр тоглох манлай хуурчид шигээ хүмүүний сэтгэлд оч гялалзтал хөгжимддөггүй. Хос чавхдасын уянгаар туньсан хосыг уярааж, өвдсөн хүнийг ч эдгээх эрдэмтэй монгол туургатны манлай хуурчид хэн бэ.

ГУРВАН НУТАГТАН  ЧИ БУЛАГ
БНХАУ, Япон, Монгол Улсад нэр нь тод алдарт морин хуурч Чи Булаг монгол туургатны манлай хуурчдын бүлэгт хүндтэй байр эзэлнэ. Түүний хэрхэн хуурддагийг монголчууд мэддэг болсон. Түргэн хэмнэл, налархай хөдөлгөөн, заримдаа эр бярыг харуулах мэт сүр бараатай тоглолтоор нь дэг сургуулийг нь андахгүй.  Хятад улсын Морин хуурын нийгэмлэгийн тэргүүн түүний алдарт “Түмэн агтын төвөргөөн” бүтээлийг манай хуур сонирхогчид сайн мэднэ. Монголын морин хуурчид түүний тоглох манерын талаар “Чи Булаг гуай арай л сүржин даржин юм. Уг нь хуур тоглоочоо өөрөө аяндаа хөтлөөд явдаг. Хөдөлгөөн нь жаахан илүү ч юм шиг гэж байсан удаатай. Энэ нь морин хуурчийг шүүмжилж, гоочилсон хэрэг биш юм. Төрсөн сэтгэгдлээ л хуваалцсан хэрэг. Нэрт хуурч Чи Булаг тоглох арга барилын өөрийн гэсэн дэг сургуулиа шавь нартаа уламжлуулсаар, морин хуураа дэлхий нийтэд сурталчилсаар яваа. Морин хуурыг монгол түмэнд өвгө дээдсээс үлдээсэн бурхны хөгжим хэмээн хүндэлдэг тэрбээр Австри улсын Венийн филармонийн алдарт алтан тайзнаа тоглосноор БНХАУ-ын уран бүтээлчдийн тухайд энэхүү тайзнаа тоглосон хоёр дахь хүн болсон юм билээ.
Өвөр Монголын Хорчин нутагт төрж өссөн, монгол үндэстний бусдаас ялгарах соёлын үнэт өв морин хуурт бага наснаасаа суралцсан тэрбээр өвөрмонгол, хятад, япончуудад бүлгэмийн хүрээнд морин хуур зааж, тоглолт зохион байгуулсаар ирсэн. Харин эдүгээ  сургууль байгуулаад буй. Тэрбээр Япон улсад олон шавьтай. Тус улсад удаан хугацаагаар саатдаг тул гэр орон ч төвхнүүлсэн юм билээ.  

АРГАДАН УЧИРЛАН ТОГЛОДОГ “АРДЫН” Ч.БАТСАЙХАН
Морин хуурч Ч.Батсайхан монгол ардын уртын дуу, ардын сайхан татлагууд сайхан тоглодог. Монгол Улсын ардын жүжигчин болтлоо хэр олон удаа хэчнээн дуу, аялгуу хөгжимдсөн гэх вэ. Түүний төрийн хошой шагналт Н.Жанцанноровын морин хуур, симфони найрал хөгжимд зориулсан концерт тоглохыг сонсоод л баймаар. Зохиолын дунд хэрд өөрийн эрхгүй аргадан учирлах мэт эгшиглүүлэх хуурын гоцлол байдаг юм. Ээж нь хүүдээ сургааль айлдаад байгаа ч юм шиг, үгүй бол ширүүхэн загначихаад уучлалт гуйх мэт аргадаад байгаа ч юм шиг, хөгжим тоглох биш, үг хэлээр хоорондоо ярилцаад байгаа ч юм шигээр хуур татах нь гамшиг. Н.Жанцанноровын  уг  бүтээлийг хуурч 1979 оны “Алтан намар” хөгжмийн наадамд тоглож, сонсогчдын хүртээл болгон моринхуур, симфони оркестртой хэрхэн зохицдогийг харуулсан түүхтэй. Үүнээс хойш хэд хэдэн хөгжмийн зохиолч морин хуурт зориулсан концерт бичсэн нь амжилттай болсон.
“Ардын” Батсайхан Хөгжим бүжгийн дунд сургуулийг морин хуурч мэргэжлээр төгссөн цагаасаа хойш өнөө хүртэл ҮДБЭЧ-ын ардын найрал хөгжимд ажиллаж буй, эдүгээ найрлынхаа нэгдүгээр хуурч нь. Монгол түмний сонсч дадсан морин хуурын дөрвөлийн олон сайхан бүтээл байдаг. Уг дөрвөлийн нэг нь “ардын” Батсайхан юм. Нөгөө гурван уран бүтээлч нь бол ардын жүжигчин Ц.Батчулуун, морин хуурч И.Цогтсайхан, их хуурч асан Т.Ганбат нар.  

ХУУРЧИЙНХАН ОВОГТ Ц.БАТЧУЛУУН
Ардын жүжигчин, Морин хуурын чуулгын уран сайхны удирдагч, ерөнхий удирдаач, СУИС-ийн доктор, профессор Ц.Батчулууны хийж бүтээж, удирдан тоглуулж буй бүтээл туурвил ард түмний нүднээ ил. XX зууны төрийн их морин хуурч Г.Жамъянгийн гарын шавь тэрбээр нийгмийн шилжилтийн амаргүй он жил 1992 онд Морин хуурын чуулгыг залуухан хуурчдаас бүрдүүлэн байгуулсан. Тухайн үед дутагдаж, гачигдах асуудал байсан ч бэрхшээл бүхнийг даван туулсаар өнөө урын сангаар баялаг, олон сайн хөгжимчинтэй Монгол Улсынхаа нэрийн хуудас, монголчуудынхаа бахархал болсон Морин хуурын чуулгыг батжуулан бэхжүүлээд байна. Ц.Батчулуун багш одоо боллоо, мэддэг, чаддаг гэж хэзээ ч боддоггүй, үргэлж шинийг сурч мэдэхийн төлөө, хөгжиж дэвжихийн төлөө зүтгэдэг нэгэн. Тэрбээр “Япон” сангийн дэмжлэгээр Токиогийн угсаатны зүйн музейн  профессор Томико Кожима, Осакагийн урлагийн их сургуулийн багш, доктор, профессор Ямагучи Осаму нарын удирдлага дор урлаг судлалын чиглэлээр судалгааны ажил хийж мэргэжил дээшлүүлсэн соёл, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн билээ.

ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ШАГНАЛТ Л.ИДЭРБАТ
“Найман шаргын магтаал” тууль, “Хөхөө намжил” морин хуурын домог, “Тэмүүжин” зэрэг бvтээлээрээ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн нэрэмжит шагнал хүртсэн морин хуурч, гавьяат жүжигчин Л.Идэрбат манай улсын шилдэг хуурчдын нэг. 1962 онд Төв аймгийн Лүн сумаас ааваараа хөтлүүлж хот орж ирэн ардын жүжигчин, төрийн хошой шагналт Л.Мөрдорж багшид шавь орж байсан тэрбээр найман хуур элтэл тоглосон “архаг” уран бүтээлч. Түүний гарын бүтээл, нэрийн хуудас болсон зохиол нь “Хөгжлийн хурдаар” хэмээх гоцлол. Гадаадын олон ч улс оронд энэхүү бүтээлээ эгшиглүүлж явахдаа морин хуур гэдэг дэлхийд ганц хөгжмөө хайрлан хайрлан судалж шинжилсээр ирсэн. Тэрбээр явсан газар бүртээ морин хуур хөгжмөө таниулж сурталчилж явах. Монгол хуур Монголдоо л дуугарна. Хилийн дээс алхахад л адууны хялгас, ширэн цар нь чийг  даагаад паг болдог. Тийм болохоор Г.Жамъян багш хуурыг модон цартай болгосон юм. Сүүлийн үед морин хуурчид гадаадад олонтаа явдаг болсон болохоор хялгасыг сатуркаар орлуулах болсон нь аргагүй гэх зэргээр морин хуурын тухай нэгийг ч болов хэлээд өгчихсөн гэж хичээнэ.

НЭГДҮГЭЭР ДЭСИЙН ХУУРЧ Б.ДАРМАА
Монгол туургатны манлай хуурчдын нэг бол БНХАУ-ын нэгдүгээр дэсийн хөгжимчин, морин хуурч Б.Дармаа юм. Шинэ цагийн Ордос нутгийн анхны морин хуурч тэрбээр ӨМӨЗО-д морин хуур хөгжмийг дэлгэрүүлэх үйлсэд амьдралаа зориулж  яваа багш, сурган хүмүүжүүлэгч. Өвөр Монголд морин хуур тоглох  “Чи Булагийн” болон “Дармаагийн” гэсэн хоёр янзын арга барил байдаг гэж үздэг. Хөгжимдөх урлагийн нэгэн урсгал түүний нэрээр овоглох хүртэл хуур хөрөөдөж, ухаан  зарсан тэрбээр багш болсноосоо хойш нийт 500-гаад хүүхдэд морин хуур заажээ. Хөлөнбуйрын малчин охидыг сургаж  “Талын охид” чуулга байгуулсан. Манай улсад 2008 онд болсон Морин хуурын олон улсын анхдугаар наадамд энэ хамт олноо авчирч тоглолтыг нь монгол болон уг наадмыг зорьж гадаадаас ирсэн уран бүтээлчид, жуулчдад сонирхуулсан билээ. Дараа нь  Ордосын Ү-Шин хошуунд байгуулсан Морин хуурын чуулгатайгаа ирсэн. ӨМӨЗО-ы Засгийн газар тус хошууг морин хуурын төв болгон зарлаж, морин хуурын музей, ордон ч байгуулсанд багш гүнээ талархаж явдаг юм билээ. Монгол Улсын маань морин хуурчид Б.Дармаа багшийн хичээл зүтгэл, тоглох ур чадвар, заах арга барилд ихэд хүндэтгэлтэй ханддаг.

Эх сурвалж: Өдрийн шуудан сонин

Манай сайт таньд таалагдаж байвал мөн сайтад нийтлэгдсэн
мэдээ мэдээлэлийг түргэн шуурхай уншихыг хүсвэл "LIKE" дарнауу



Шинэ мэдээ
Тоглолтын мэдээ
  • Монгол, Америк хүүхдүүдийн хамтарсан үзэсгэлэн гарнаМонгол, Америк хүүхдүүдийн хамтарсан үзэсгэлэн гарнаКембрижийн хөтөлбөртэй "Монгол тэмүүлэл" ахлах сургуулийн 10-12-р ангийн Зураг урлалын хичээлийг олон улсын хөтөлбөрөөр судалдаг сурагчдын 2019 оны хаврын сессийн шалгалтад явуулсан бүтээл судалгааны материалууд, Америкийн уран зураг сонирхогч хүүхдүүдийн 170 гаруй бүтээлүүд багтсан "Монгол холбоос" сайн дурын байгууллага, "Go!" хүүхдийн бүтээлийг сурталчилах олон улсын нийгэмлэгтэй хамтран "Тэмүүлэл" үзэсгэлэнг арваннэгдүгээр сарын 15-20-ны өдрүүдэд нээн толилуулах гэж байна.
  • “Take off” хамтлаг “Хайрын нислэг” хийнэ“Take off” хамтлаг “Хайрын нислэг” хийнэ2002 оны намар хүсэл зорилго нэгдсэн үе тэнгийн 4 залуу нийлж "Аялгуу" нэртэй хамтлагийг анх үүсгэн байгуулж байжээ. Тэдний хамгийн анхны уран бүтээл нь Гавьяат жүжигчин, дуучин Т.Ариунаа болон Гурван охин хамтлагтай хамтран дуулсан "Оюутан нас Аялгуу" дуу билээ. Ийнхүү рок попын тогоонд эргэлт буцалтгүйгээр хөл тавьсан тус хамтлаг 2004 оны 3-р сарын 1-нд өдгөөгийн бидний мэддэг “Take off” нэрийг хамтлагтаа албан ёсоор өгч өдгөө 15-н жилийн ойгоо угтах гэж байна. Хамтлаг байгуулагдаад “Цасан дээр”, “Мартахгүй”, “Буцаад л хоёулаа” "Гүнж", "Урваагүй", "Чиний явсан зүгт", "Би буцахгүй" зэрэг дуунуудыг хийсэн ба гарсан даруйдаа хит болж байсан нь одоо ч сонсогчдын дуртай дуу хэвээр байгаа билээ.
  • The HU хамтлаг Их Британи, Ирландад ирэх хоёрдугаар сард тоглоноThe HU хамтлаг Их Британи, Ирландад ирэх хоёрдугаар сард тоглоноДэлхийн хөгжмийн урлагт нэгэн үзэгдэл болон гарч ирж буй “The HU” рок хамтлаг Их Британи, Ирланд улсад 2020 оны хоёрдугаар сард аялан тоглохоор болсноо албан ёсоор зарлалаа. Тус хамтлаг өнгөрсөн зун Их Британид болсон Download хөгжмийн наадмаар тоглоход 23 өдрийн өмнө бүх тасалбар нь зарагдаж дууссан юм. Их Британийн аялан тоглолтод Элтон Жоныг албан ёсоор урьсан тухай мэдээлж байсан билээ.
  • “ХОЁР АРД ТҮМЭН-НЭГ ЯЛАЛТ” гэрэл зургийн үзэсгэлэн нээлтээ хийлээ“ХОЁР АРД ТҮМЭН-НЭГ ЯЛАЛТ” гэрэл зургийн үзэсгэлэн нээлтээ хийлээХалх голын байлдааны ялалтын 80 жилийн ойн хүрээнд МОНЦАМЭ агентлаг, ОХУ-ын олон улсын мэдээллийн “Россия сегодня” агентлагийн “Спутник” радиотой хамтран нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газрын дэмжлэгтэйгээр Монголын уран зургийн галлерейд “ХОЁР АРД ТҮМЭН-НЭГ ЯЛАЛТ” гэрэл зургийн үзэсгэлэнг өнөөдөр олон нийтэд дэлгэж байна. Үзэсгэлэнгийн нээлтэд Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч С.Амарсайхан, МОНЦАМЭ агентлагийн дарга Б.Ганчимэг, үе үеийн гэрэл зурагчид болон албаны хүмүүс оролцов.
  • “Сонгодог аялгуу” симфони найрал хөгжмийн тоглолт хэрлэн хөвөөнд эгшиглэнэ“Сонгодог аялгуу” симфони найрал хөгжмийн тоглолт хэрлэн хөвөөнд эгшиглэнэДорнод аймаг 2019 оныг “Аялал жуулчлалыг дэмжих жил” болгон зарласан. Энэ хүрээнд Хэрлэн голын эрэгт "Найрамдал" цэцэрлэгт хүрээлэнд Хөгжимт драмын театрын уран бүтээлчдийн “Сонгодог аялгуу” симфони найрал хөгжмийн бие даасан тоглолтыг энэ жилээс эхлэн, жил бүрийн 08 дугаар сарын 04-ний энэ өдөр тогтмол зохион байгуулахаар болжээ.
 Сүүлд нэмэгдсэн дуу